محصولات متنوعي از زنبور عسل نظير عسل، موم ، نيش ، گرده ، ژل رويال ، پروپوليس و آپيلارنيل از جمله موادي هستند كه در درمان بيماريهاي مختلفي مانند آلرژي ها ، بيماري هاي خوني ، گوارشي ، قلبي ، ريوي ، متابوليكي (ديابت) ، داخلي ، گوش ، حلق ، بيني و چشم ، مقاربتي ، نقص ايمني ،(MS) مفاصل ، كليوي ، عصبي (ايدز) ، خوني ، سرطان ،رواني،پوستي ،استخواني و بيماريهاي حاصل از عوامل بيماريزا مثل ويروسها و ژياردياها ، تريكوموناس ها ، شاگاس و مالاريا استفاده مي شوند.


رنگ عسل بستگي به نوع شهد مصرف شده توسط زنبور دارد و از زرد بسيار روشن تا قرمز تيره متغير است. رنگ عسل عامل تعيين كننده براي تشخيص كيفيت و مرغوبيت عسل نيست بلكه عطر وطعم آن بستگي به گياهي دارد كه زنبور از آن استفاده كرده است. البته برخی از تحقیقات جدید وجود درصد بالاتری از آنتی اکسیدان ها را در عسلهای تیره تر تایید کرده اند.


رطوبت عسل : 15 الی 21 درصد از وزن عسل را آب تشكيل مي دهد و آن مقدار آبي است كه پس از فرآوري شهد توسط زنبورها در عسل باقي مي ماند. ميزان رطوبت عسل نبايد از 6/18 درصد بيشتر باشد. عسل هاي با رطوبت بالا غير استاندارد محسوب مي شوند زيرا رطوبت بيش از حد در تخمير و همچنين تبلور عسل تاثير به سزايي دارد.


كربوهيدرات ها بيش از 95 درصد بخش جامد عسل را تشكيل مي دهند و شامل قندهاي ساده مانند گلوگز 40 درصد ولوولوز (مزوگتوز) 34 درصد و قندهاي مركب مانند مالتوز، ساكاروز، لاكتوز، ايزومالتوز، نيگروز، مالتولوز و تري هالوز مي باشند. در عسل ميزان فروكتوز ( ولولوز ) ال بيشتر از گلوكز (دكستروز ) دي است. ويژگي شيريني، انرژي و ويژگيهاي فيزيكي عسل مربوط به قندهاي نوع دي و ال است.


اسيدها نقش مهمي در طعم عسل دارند ولي عموما به علت شيريني زياد عسل احساس نمي شوند. اسيد هاي موجود در عسل عبارتند از اسيد فرميك، اسيد استيك، اسيد بوتيريك، اسيد ماليك، اسيد ساكينيك، اسيد لاكتيك، اسيد پيروگلوتاميك و اصلي ترين اسيد در عسل اسيد گلوكنيك است. اسيديته عسل معمولا بين 2/3 تا 5/4 بوده که معادل PH سركه ضعيف است . ميزان تغييرات اسيد گلوكنيك احتمالا چگونگي تبديل كامل شهد به عسل و ميزان مقاومت و تراكم قند را نشان مي دهد .


آنزيم هاي موجود در عسل عبارتند از:

اينورتاز: از غده بزاقي زنبور ترشح شده و ساكارز موجود در شهد گل را به گلوكز و فروكتوز تبديل مي كند و موجب تشكيل هيدروكسي متيل فورفورال در عسل مي شود.

گلوگزاكسيداز: از غدد داخلي زنبور عسل ترشح شده و گلوكز را اكسيد كرده و به اسيد گلوكنيك و پراكسيد هيدروژن تبديل مي كند.

دياستاز: موجب از بين بردن نشاسته مي شود ولي كاربرد آن در عسل به دليل عدم وجود نشاسته شناخته شده نيست، آنزيم اينهيبين در عسل خاصيت باكتري كشي داشته و از رشد .( باكتري ها جلوگيري مي كند.

مقدار ويتامينهاي موجود در عسل بستگي به مقدار گرده گل دارد كه توسط زنبور عسل به آن افزوده مي شود. اگرچه مقدار ويتامين عسل كم است ولي نقش به سزايي در ايجاد خواص ويژه عسل دارد.


مواد معدني بطور متوسط 17 درصد از وزن عسل را تشكيل مي دهد كه بيشترين مواد شامل پتاسيم، كلسيم، سديم، فسفر، منيزيم، آهن، مس و سرب مي باشد. عسل تيره داراي مواد معدني بيشتري است.

پروتئين ها و اسيدهاي آمينه در عسل هم منشا گياهي داشته و هم به وسيله زنبور عسل توليد مي شود. در عسل 16 اسيد آمينه وجود دارد كه شامل آسپارتيك، گلوتاميك، پرولين، گليسين، آلانين، سيستئين، والين ، ايزولوسين ، ترونين ، فنيل آلانين ، ليزين ، اورنيتين ، هيستيدين ، آرژنين ، متيونين و لوسين مي باشد.


خواص درماني عسل مربوط به جاذب الرطوبه بودن، چسبندگي، اسمولاليته و اسيديته بالا و پراكسيد هيدروژن موجود در آن است. حداقل غلظت مهار كنندگي عسل برابر 50 درصد است.

عسل روي طيف وسيعي از باكتريها (حدود 60 گونه از باكتريها اعم از هوازي و بي هوازي ) اثر كشندگي خوب دارد. اين باكتريها عبارتند از: اي كولاي، سالمونلا، هليكوباكتر، استافيلوكك، پسودوموناس، كلبسيلا، هموفيلوس، پروتئوس و استرپتوكك ها مي باشد. همچنين روي باكتريهاي مقاوم به آنتي بيوتيك نيز تاثير كشندگي مطلوبي دارد. همچنين عسل در غلظتهاي 40 درصد روي شيگلا و سالمونلا و ويبريوكلرا موثر است. عامل اصلي تاثير عسل روي باكتريها مربوط به پراكسيد هيدروژن است كه از تجزيه راديكالهاي آزاد تشكيل مي شود كه روي باكتري اثر كشندگي دارد. خود پراكسيد توسط آنزيم گلواكسيداز توليد مي شود. تركيب ديگري كه در عسل خاصيت ضد باكتري و ضد قارچي دارد عصاره اتيل استات است. همچنين عسل با داشتن اسمولاليته بالا از رشد ميكروبها جلوگيري مي كند. با توجه به اينكه آنتي بيوتيك ها علاوه بر نابودي باكتريها به سلول انسان نيز آسيب مي رسانند، ولي عسل اين خاصيت را ندارد. همچنين توان ضد ميكروبي عسل با جوشاندن از بين نمي رود ولی در برخی جهات کاهش می یابد .


خواص ضد سرفه و خلط آوري عسل با رقيق كردن ترشحات موجود در راههاي هوايي و بهبود عملكرد سلولهاي پوششي بافت ها ايجاد مي گردد . مصرف 5/2 تا 10 میلی گرم عسل طبیعی در موقع خواب باعث كاهش سرفه مي شود .

وجود مقادير زياد گلوكز در عسل طبیعی تاثير مطلوبي بر روي عضلات قلبي داشته و موجب تحريك و تقويت آنها مي شود. همچنين باعث گشاد شدن رگها و تنظيم فشار خون شده و از سكته قلبي جلوگيري مي كند. عسل باعث هضم چربي هاي اطراف قلب مي شود .


اسيد فرميك موجود در عسل باعث تسكين درد هاي روده اي مي شود .

عسل با خاصيت نفوذپذيري زياد و رطوبت مناسب در ترميم پوست و بهبود سريع زخم كمك مي كند، رطوبت عسل از درد و تخريب سلول حين تعويض پانسمان خشك جلوگيري مي كند و رشد رگ هاي خوني را تحريك كرده و مونوسيت ها را فعال مي كند . در يك مطالعه مقايسه اي بين عسل و پماد سيلور سولفاديازين در سرعت ترميم سوختگي مشخص شد كه اپيتليزاسيون زخم درمان شده با عسل در عرض 21 روز كامل شد در حاليكه اين دوره در گروه درمان شده با پماد موضعي 35-28 روز طول كشيد. تا كنون 500 مورد درمان سوختگي موفق با عسل گزارش شده است.


مطالعه اي در ايران در مورد درمان زخم پاي ديابتيك با تجويز موضعي عسل و روغن زيتون صورت گرفته است. در اين مطالعه يك مرد 55 ساله با سابقه 12 ساله ديابت نوع 2 در ناحيه ساق پا با ابعد 2در2 و عمق 4 سانتي متر كه با پني سيلين 6.3.3 و شستشوي بتادين تحت درمان بوده و درمان حاصل نمي شد، با مخلوط عسل و روغن زيتون در دماي 40 درجه سانتيگراد به مدت 5 الی 7 دقيقه مخلوط شده بود مورد درمان قرار گرفت، زخم این بیمار 5 روز پس از شروع درمان با عسل، گرانوله و پس از يكماه به طور كامل بهبود يافت. همچنين تا 2 هفته بعد از درمان كامل عود نداشته است .


در مطالعه ديگري در ايران كه به صورت كار آزمايي باليني تصادفي تاثير درمان موضعي با عسل پس از عمل جراحي در مبتلايان به سينوس پايلونيدال بر روي 24 بيمار انجام گرديد، ( گروه مداخله 12 نفر و گروه كنترل 12 نفر) نشان داد كه در گروه مداخله كه با عسل پانسمان شده بودند محل زخم كاملا تميز و بدون بو و فاقد ترشحات چركي و در گروه دیگر که پانسمان مرطوب و شستشوي روزانه با آب وصابون استفاده مي شد نتيجه كشت ميكروبي همه افراد مثبت بودند .


زهر زنبور عسل با كاهش حساسيت لكوسيتها به آلرژنها و افزايش تعداد سلولهاي حمايت كننده T-cell بیماری ها را درمان می کند ، همچنين نيش زنبور فعال كننده آنزيم PLA2 است كه روي توليد ميلتين موثر بوده و سبب افزايش سنتز و فعال كننده سيتوكين بوده كه در نهايت ترشح اسيد آرشيدونيك را در سيستم ايمني افزايش مي دهد، زهر زنبور به دو صورت مصنوعي و طبيعي بكار مي رود. براي استفاده مصنوعي، زهر به صورت كاملا علمي از زنبور گرفته شده و توسط افراد كاملا آموزش ديده به صورت زير جلدي تجويز مي گردد. در حاليكه در مصارف طبيعي مستقيما از نيش زنبور استفاده مي شود در اين روش افراد ماهر و دوره ديده از زنبور زنده استفاده كرده و بيماران را مستقيما با نيش درمان مي كنند. بدين منظور بسته به نوع مشكل، سن بيمار و ميزان تحمل 20 زنبور در سه نوبت در هفته و به مدت 24 هفته به صورت تزريق زيرجلدي استفاده مي شود. بيماريهاي مختلفي با اين روش قابل درمان هستند كه از اين بين مي توان به بيماريهاي عضلاني - اسكلتي مانند مولتي پل اسكلروزيس ، استئوآرتريت ، روماتيسم و انواع آلرژي ها ، سندرم قبل از قاعدگي ، سالكوپلاستي و ميگرن اشاره كرد.


در صورت تزريق بيشتر و يا تزريق در افراد حساس به نيش و زهر زنبور، 20 درصد احتمال وقوع شوك آنا فيلاكسي وجود دارد .


آپیلارنیل چیست ؟ از محصولات زنبور عسل می باشد ، اين ماده در سال هاي اخير شناسايي شده و مركب از پروتئين، آمينواسيدها، چربي، انواع مواد معدني، مواد ريز مغذي و ريبوفلاوينها مي باشد. اين ماده در پزشكي جهت درمان سستي و بيحالي، تقويت كننده دوره نقاهت بيماريهاي عصبي وجسماني، سوء تغذيه در دوران بلوغ، و يائسگي، ضد قارچ، ضد ويروس، درمان زخمهاي معده و دوازدهه، تقويت هورمونهاي جنسي، افزايش بهبود در عفونتهاي قلبي و در درمان عفونتهاي تنفسي كاربرد دارد. تركيب اين ماده با موم باعث افزايش متابوليسم بدن و در تركيب با پولن (گرده گل) تقويت كننده بسيار موثري براي سيستم گوارشي مي باشد .


بره موم شامل مواد دفعي است كه زنبور از خود برجاي مي گذارد. بره موم با پروپوليس تفاوت دارد. بطوريكه بيش از 70 درصد بره موم از موم خالص تشكيل مي شود كه شامل مواد ليپيدي است ولي در پروپوليس 50 درصد مواد شامل صمغ درختان و ميوه هاست. بره موم شامل موم طبيعي است.


به طور كلي بره موم شامل اسيدهاي چرب و استرازها مي باشد. در بره موم تركيبات مختلفي نظير palmitat ، esters , palmitoleate, hydroxypalmitate و ... وجود دارد. دماي ذوب بره موم 65 درجه سانتيگراد بوده و در 250 درجه ساتيگراد هم بخار مي شود. همچنين نقطه جوش آن 204 درجه سانتي گراد مي باشد. بيشتر زنبورها براي ساخت كندو پر كردن سوراخهاي آن از بره موم استفاده مي كنند.


بره موم در ابتدا در طب سنتي استفاده مي شد. در طب سنتي از بره موم براي درمان تومورهاي بدخيم، پينه دست و پا، زخمهايي چون قانقاريا و يا به عنوان بي حس كننده موضعي استفاده مي شد. اين ماده خواص ضد ميكروبي بر عليه باكتري ها و قارچ ها و ويروس ها داشته و همچنين به دليل خواص ضد التهابي، بي حسي، شفادهندگي، آنتي اكسيدان، ضد تومور، ضد زخم و محافظت كننده كبد شهرت و اهميت دارد. از خواص ديگر بره موم مصرف وسيع آن به عنوان ماده امولسيون كننده، قوام دهنده، نرم كننده و جلا دهنده در قرص سازي و به عنوان حامل در فراورده هاي آرايشي وبهداشتي و همچنين از بين بردن طعم بد دارو استفاده مي شود. در سال 1957 يك طبيب روسي به نام پروكوويچ در مورد خواص بي حس كنندگي بره موم تحقيق و نشان داد كه محلولهاي حاوي زير 25 درصد از بره موم بسيار موثرتر از محلول كوكائين نووكائين است.


موم در كندوي زنبور عسل جهت صاف كردن ديواره هاي داخلي كندو و موميايي كردن اجساد حشراتي كه وارد كندو شده استفاده مي شود. همچنين با توجه به خاصيت ضدعفوني كنندگي و خواص ضد ميكروبي آن براي حفاظت كلني زنبورها در ابتلا به بيماريهاي عفوني بكار مي رود.


گرده به وسيله پاها و بدن زنبور عسل از روي گلها و گياهان مختلف جمع آوري شده و مي شود و شامل 96 نوع ماده مختلف معدني نظير آهن، روي، مس، منگنز، منيزيم، كلسيم پتاسيم و.. مي باشد . 40 درصد از پولن پروتئين مي باشد كه اين ميزان بسيار بيشتر از پروتئين گوشت، تخم مرغ و پنير است. پولن در شكستن و متابوليسم مواد غذايي بسيار مفيد بوده همچنين پولن داراي 22 نوع اسيد آمينه، اسيدهاي چرب ضروري، آنزيمها و كاروتن مي باشد كه همگي جزو آنتي اكسيدانهاي قوي هستند. خاصيت درماني گرده به علت وجود انواع مختلف آنزيمهايي است كه در گرده وجود دارد و بيشتر در درمان بيماريهاي معده و روده بكار مي رود .


مواد تشكيل دهنده ژل رويال ، اين ماده شامل 60 تا 70 % آب، 12 تا 15 % پروتئين خام، 10 تا 16 % قند، 3 تا 6 % چربي و 2 تا 3 % مولكول هايي با وزن كم است كه تركيبي از ويتامين ها و نمكها و آمينواسيدهاي آزاد مي باشد.


خاصيت ضد توموري و فعاليت آنتي آتروژنيك ژل رويال در حيوانات آزمايشگاهي مورد آزمايش قرار گرفته و به اثبات رسيده است. ژل رويال ممكن است باعث افزايش تاثير وارفارين شود. از ژل رويال به صورت پماد 2 لايه و 2 بار در روز روي زخم سوختگي و زخمهاي ديابتيك استفاده مي شود كه اين پماد تركيبي از 6 ميلي گرم ژل رويال به اضافه 36 ميلي گرم موم به همراه 120 ميلي گرم گرده گل به مدت 2 ماه بكار برده مي شود. ژل رويال مي تواند سطح كلسترول خون را در افراد داراي چربي خون كاهش دهد.


پروپوليس كلمه اي يوناني است كه از دو بخش پرو به معني جلو و پوليس به معني دفاع تشكيل شده است كه در كل به معني دفاع از شهر مي باشد. اين ماده توسط زنبورها از مواد صمغي گياهان و درختان جمع آوري مي شود و براي دفاع در درون كندوي زنبورها توليد شده و بكار مي رود.

پروپوليس شامل دسته مهمي از ليپيدهاست كه منشا آن از عسل و شهد گلها مي باشد. اين ماده توسط غدد مخصوصي در بدن زنبوران كارگر ترشح مي شود. در واقع اين ماده توسط 4 غده در نيم حلقه شكمي بند هاي 4-7 بدن زنبوران كارگر ترشح مي شود. پروپوليس درابتدا آبكي است ولي بعد از خروج از بدن زنبورحالت جامد پيدا مي كند.


رنگ پروپوليس از سبز و قهوه اي روشن تا قرمز تيره متفاوت است و بستگي به گياهي كه زنبور از آن استفاده كرده است دارد. طعم آن تلخ و سوزاننده بوده و مخاط دهان و لثه را بي حس مي كند. اين ماده در اكثر حلالهاي آلي قابل حل است.

پروپوليس شامل 30 % موم خالص، 50 % صمغ، 10 % چربيهاي ضروري و آروماتيك و مواد معطر گياهي و 5 % پولن مي باشد. بيش از 300 نوع تركيب شيميايي در پروپوليس وجود دارد كه از آن جمله مي توان به اسيد هاي آليفاتيك و آروماتيك، استرها، فلاونوئيدها، قندها، گليسرول، اسيد فسفريك، وانيلين و ميريستين و ويتامينهاي مختلفي نظير تيامين، ريبوفلاوين، نياسين، پانتوتنيك اسيد، پيريدوكسين C ،E ،A ، اشاره كرد .


مواد معدني متنوعي نيز در پروپوليس وجود دارد كه از آن بين مي توان به آهن، منگنز، مس، كلسيم، واناديوم، آلومينيم، استرانتيوم، روي، سديم، يد و منيزيم اشاره كرد. از اسيدهاي آمينه موجود در پروپوليس مي توان آرژنين، پرولين، سوكسنيك دهيدروژناز، آدنوزين تري فسفاتاز، اسيد فسفاتاز و بتا آميلاز را نام برد. طبق مطالعات انجام يافته در داخل و خارج كشور، پروپوليس داراي تاثير بازدارندگي حداقل روي 21 گونه باكتري نظير اشرشياكلي، سودوموناس، كلبسيلا، انتروباكتر، شيگلا و استافيلوكك، 9 گونه قارچ نظير كانديدايا ها، درماتوفيتها و تريكوفيتون، سه گونه تك ياخته و تعدادي از ويروسها مي باشد. همچنين اين ماده را مي توان به صورت استنشاقي در درمان بيماريهاي مجاري فوقاني تنفسي و شش ها و درمان ژنژيويت مزمن آماس دهان و كرم خوردگي دندان مصرف كرد. مطالعاتي هم در ايران انجام شده است كه نشان هنده تاثير پروپوليس بر نوكارديا استروئيدس و نوكارديا برازيلينس است كه اين اثر 80 % بيشتر از داروي آنتي بيوتيك آميكاسين 50 ميلي گرم مي باشد.


منبع : فصلنامه علمی پژوهشی دانشکده بهداشت یزد

فروشگاه خرید عسل طبیعی و خالص ، عسل 24 تهران